Fiilde Yapı Konu Özeti

tarih:

Fiilde Yapı Konu Özeti

Türkçede fiiller, yapılarına göre üç ana başlıkta incelenir: Basit, Türemiş ve Birleşik fiiller.

1. Basit Fiiller

Yapım eki almamış fiillerdir. Bu fiiller, kök durumunda olabileceği gibi çekim eklerini de alabilirler. Çekim ekleri fiilin anlamını değiştirmez.

Basit fiiller şu ekleri alabilir:

  • Haber (Bildirme) Kip Ekleri:
    -dı / -di -mış / -miş -yor -ecek / -acak -r / -ar / -er -z
  • Dilek (Tasarlama) Kip Ekleri:
    -malı / -meli -sa / -se -a / -e (Emir kipinin eki yoktur)
  • Şahıs Ekleri:
    -m -n -k -niz -ler
  • Olumsuzluk Ekleri:
    -ma -me
  • Soru Ekleri:
    -mı -mi -mu -mü

Cümle Örnekleri:

  • Dün akşam bize gel-di. (Sadece zaman eki almış)
  • Kitabı henüz oku-ma-dın mı? (Olumsuzluk, zaman, şahıs ve soru eki almış ama hala basit yapılıdır.)

2. Türemiş Fiiller

İsim ve fiillere yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Eklendiği sözcüğe yeni bir anlam kazandırır.

İsimden Türeyenler:
İsimlere gelen eklerle fiil olur.

• su-la- → Çiçekleri sabahları sular.
• güzel-leş- → Havalar iyice güzelleşti.
• az-al- → Depodaki su azaldı.
• kan-a- → Parmağım kanadı.
Fiilden Türeyenler:
Fiillere gelen eklerle yeni bir fiil olur.

• sev-in- → Haberi alınca çok sevindi.
• gül-dür- → Bu film bizi çok güldürdü.
• bak-ış- → Kuşlar birbirine bakıştı.
• at-ıl- → Eşyalar dışarı atıldı.

3. Birleşik Fiiller

Yeni bir eylemi karşılamak üzere, en az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Oluşum özelliklerine göre üç grupta incelenir.

A) Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller

İsim soylu bir sözcüğün yardımcı fiillerle birleşmesiyle oluşur.

  • Et- : Arkadaşına ödevinde yardım etti.
  • Ol- : Sınavı kazandığına memnun oldu.
  • Eyle- : Mevla görelim neyler, neylerse güzel eyler.
  • Kıl- : Mahkeme, sanığın tutukluluğunun devamına karar kıldı.
  • Buyur- : Padişah yeni bir ferman emir buyurdu.
⚠️ Yazım Kuralı: Ses olayı varsa bitişik (hisset-, kaybol-), yoksa ayrı yazılır (terk et-, fark et-).

B) Kurallı Birleşik Fiiller

Her zaman bitişik yazılır.

İki fiilin belirli kurallarla birleşmesiyle oluşur.

1. Yeterlilik Fiili (-ebil-):

  • Gücü Yetme / Olasılık: Bu zor soruyu çözebilirim.
  • Rica Anlamı: Pencereyi açabilir misiniz?
⚠️ KRİTİK NOT: Yeterlilik Fiilinin Olumsuzu
Olumsuz yapılırken "-bil-" düşer ama "-a/-e" sesi kalır.
• Gelebilirim (Olumlu - Birleşik)
• Gelemem (Olumsuz - Birleşik)
• Gelmem (Olumsuz - Basit)

2. Tezlik Fiili (-iver-):

  • Çabukluk: Bakkala kadar gidiverdi.
  • Önemsememe: Aradaki parayı da veriver, ne olacak?

3. Sürerlilik Fiili (-edur-, -ekal-, -egel-):

  • Devam Etme: Giden geminin ardından bakakaldı.
  • Devam Etme: Siz işinizi yapadurun, ben geliyorum.
  • Devam Etme: Bu efsane yıllardır süregelmiştir.
❗ Not: Sürerlilik fiillerinin olumsuz çekimi yoktur.

4. Yaklaşma Fiili (-eyaz-):

  • Az Kalsın Olma: Merdivenlerden inerken düşeyazdı.
❗ Not: Yaklaşma fiilinin olumsuz çekimi yoktur.

C) Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller

Sözcüklerden en az birinin gerçek anlamını yitirmesiyle oluşur.

  • Gözden düş- : Yaptığı hatalarla patronun gözünden düştü.
  • Küplere bin- : Haberi duyunca sinirden küplere bindi.
  • Başvur- : Yeni iş ilanına hemen başvurdu. (Bitişik yazılan istisna)
  • Vazgeç- : Bu inadından artık vazgeç. (Bitişik yazılan istisna)
  • Öngör- : Uzmanlar bu durumu önceden öngörmüştü. (Bitişik yazılan istisna)

Yorumlar

Yorum Gönder